प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग दहावा : क ते काव्य

कठा, जिल्हा - उत्तर ब्रह्मदेशांत, मंडाले विभागांतील जिल्हा.  ह्याचा बहुतेक भाग इरावतीच्या कांठीं असून याचें एकंदर क्षेत्रफळ ६९९४ चौरस मैल आहे.

मर्यादा :-  उत्तरेस वरचा चिंदविन व म्यित्किना जिल्हे; पूर्वेस कौडे नदी मोंगमित संस्थान, श्वेलीनदी व इरावतीनदी; याची दक्षिण सरहद्द रुबीमाइन्स व श्वेबो जिल्ह्यापर्यंत; व पश्चिम सरहद्द वरच्या चिंदविनपर्यंत गेलेली आहे.

स्वाभाविक वर्णन; प्राणी, हवामान, इत्यादि :- इरावतीच्या पूर्वेकडील लहानसा प्रदेश सोडला असतां जिल्ह्याचा बहुतेक भाग डोंगराळ आहे.  गंगा, मिनवून व मंगिन या डोंगराच्या मुख्य रांगा असून त्या स्थूलमानानें दक्षिणोत्तर जातात.  डोंगर फारसे उंच नाहींत.  मंगिन रांगेंतील मैगठोन हें शिखर सर्वांत उंच असून त्याची उंची समुद्रसपाटीवर ५४५० फूट आहे.  इरावती, कौके, श्वेली, मेझ, मू व नम्यिन या जिल्ह्यांतील मुख्य नद्या होत.  जिल्ह्याच्या मध्यभागी, नबा स्टेशनच्या पश्चिमेस ५ मैलांवर इंडॉ नांवाचें सरोवर आहे.  मंगिन डोंगरांत कांहीं ठिकाणी सुवर्णयुक्त गारगोटी आढळते; व गंगों डोंगरांत दक्षिणेकडे अभ्रक व उत्तरेकडे ग्रानाइट हे पदार्थ थोडया प्रमाणांत आहेत.  वाघ, चित्ता, हत्ती, गवा, हसैंग व अस्वल हे कठा जिल्ह्यांतील जंगली प्राणी होत.  येथें रानडुकरेंहि पुष्कळ आहेत.  येथील हवा वाईट असून मलेरिया व इतर तापांच्या साथीं नेहमीं सुरू असतात.  उनहाळ्यांतील सर्वांत जास्त उष्णमान १०५ व हिवाळ्यांतील सर्वांत कमी उष्णमान ४५० असतें.  हिवाळ्यांत दंव पुष्कळ पडतें.  कठा येथें वार्षिक पाऊस सरासरी ५८ इंच व इतर ठिकाणीं ४२ ते ६७ इंचपर्यंत पडतो.

इतिहास :-  जिल्ह्याच्या प्राचीन इतिहासासंबंधी सविस्तर माहिती फारशी उपलब्ध नाहीं.  अकराव्या शतकांत पगन येथील अनवरत राजानें बुद्धाचे अवशेष शोधण्याकरितां चिनांत प्रवास केला त्यावेळीं, त्याचें राज्य व चीनचा प्रदेश यांच्या दरम्यानची सरहद्द निश्चित होऊन, हल्लींच्या कठा जिल्ह्यांत रहाणार्‍या त्यावेळच्या टोळ्यांनीं ब्रह्मी सत्ता मान्य केली असें म्हणतात.  कठा जिल्ह्याच्या बर्‍याच भागांत एके काळीं काचीन लोक रहात होते; व ब्रह्मी आणि शान लोकांनीं त्यांनां उत्तरेकडे हांकून दिलें असा समज आहे.  परंतु त्याच्या खरेपणाविषयीं बराच संशय आहे.  चिनी सैन्यानेंहि या जिल्ह्यावर स्वारी केली होती; तिग्यैंग येथें त्यानें आपलें ठाणें दिलें होतें; परंतु त्याला लवकरच हांकून लावण्यात आले.  इ.स. १८८३त, जिल्ह्याच्या उत्तर भागावर, उत्तरेकडील काचिन लोकांनीं स्वारी करून पुष्कळ गांवें जाळलीं व बराच प्रदेश उध्वस्त केला.

इ. स. १७८६ त कठा जिल्हा ब्रिटिशांच्या ताब्यांत गेला.  वुंठा संस्थानचा साबवा मौंग औंगम्यात याच्या चिथावणीवरून वुंठोच्या लोकांनीं १८९१ त बंड केलें होतें.  परंतु तें मोडलें जाऊन ब्रिटिशांनीं वुंठो संस्थान कठा जिल्ह्यास जोडलें.

म्यझेदी, श्वेगुजि, ऐेंगतलु, म्यथेंदन, व श्वेबोंथ हीं जिल्ह्यांतील प्रसिद्ध पवित्र देवालयें आहेत.

लोकसंख्या :- १९२१ मध्यें जिल्ह्याची लोकसंख्या २५३७२५ होती.  श्वेबो व मंडाले जिल्ह्यांतील लोक आल्यामुळें येथील लोकसंख्या वाढली आहे.  शें. ९५ पेक्षां अधिक लोक बौद्ध आहेत.  बहुतेक लोक ब्रह्मी भाषा बोलतात.  शिवाय पश्चिमेकडे कदु व उत्तरेकडे शान आणि काचिन या भाषा प्रचारांत आहेत.  शें. ७७ लोकांची उपजीविका शेतकीवर होते.

शेतकी :- जिल्ह्याचा बहुतेक भाग डोंगराळ असल्यामुळें, डोंगरावरून वहात आलेला गाळ सांचून जेथें साधारण सपाट जमीन बनलेली आहे त्या ठिकाणीं भाताची लागवड होते.  तीळ, चहा व तंबाखू हे जिन्नसहि थोड्या प्रमाणांत होतात.  या जिल्ह्यांत सामान्यतः गाई बैलांपेक्षां, म्हसी रेडे जास्त उपयोगांत आणले जातात.

जंगल :- जिल्ह्यांतील जंगलाचें एकंदर क्षेत्रफळ ४००९ चौ. मै. आहे.  जंगलांत मुख्यत: सागाची झाडें आहेत.  कळक व वेतहि पुष्कळ मिळतो.

खनिज पदार्थ :- या जिल्ह्यांत सोनें, तांबें, लोखंड व शिसें हे धातु सांपडतात.  कांहीं वर्षेपर्यंत चौकपझट येथों एका इंग्लिश कंपनीनें खाणींतून सोनें काढण्याचें काम चालू ठेवलें होतें, परंतु सध्या ती खाण बंद आहे; तथापि वुंठो पोटविभागांत पुष्कळ ठिकाणीं व बनमौकमध्यें कांहीं ठिकाणीं प्रवाहांच्या पात्रांतून सोनें धुवून काढण्याचें काम अद्यापहि चालतें.  ह्या प्रदेशाला पूर्वी ''श्वेप्रदेश'' म्हणजे सुवर्णभूमि म्हणत.  थंथोडा, गणन्म, गणनन्बॉ व तमन येथें थोडें बहुत लोखंड सांपडतें.  परंतु लोखंडाचा स्थानिक व्यापार मुळींच नाहीं म्हटलें तरी चालेल.  मॉक, मॉहेंग, व मॉकिन येथें शिसें आहे.  परंतु हल्लीं तें खाणींतून काढीत नाहींत.  सिगदौंग येथें तांबें सांपडतें, परंतु शिशाप्रमाणें त्याच्याहि खाणी बंद आहेत.  मॉलू येथें मर्गझ (जेड) व कठा टाऊनशिपमध्यें हलक्या प्रतीचें शंखजिरें थोड्याबहुत प्रमाणांत आढळतें.  ह्या जिल्ह्यांत खार्‍या पाण्याच्या विहिरीपासून थोडें मीठहि तयार होतें.

व्यापार व दळणवळण :- येथें कलाकौशल्य अथवा कारखाने मुळींच नाहींत.  बहुतेक लोकांची उपजीविका शेतकीवरच होते.  कांहीं थोडे लोक इमारतीचें लांकूड तोडण्याकडे गुंतलेले असतात.  इमारती लांकूड, कळक (बांबू) वेत व जंगलांतील दुसरे किरकोळ जिन्नस व तांदूळ हे मुख्य निर्गत जिन्नस होत.  लोखंडी सामान, सूत व सुतीकापड, रेशीम, जपानी छत्र्या कुंभार सामान, व मुलाम्याचीं भांडीं, तीळ, राकेल व मीठ हे मुख्य आयात जिन्नस आहेत.

सगैंग :- भितकिना रेल्वे या जिल्ह्यांतून ईशान्य दिशेनें ११५ मैलपर्यंत गेलेली असून कॉलीन, वुंठो, इंडो, मॉलू, मोहनिन व इतर ठिकाणीं तिचीं स्टेशनें आहेत.  नबापासून आग्नेय दिशेनें कठापर्यंत एक शाखा गेली असून तिनें मुख्य फाटा इरावतीशीं जोडला गेला आहे.  जिल्ह्याच्या पूर्व भागांत इरावती नदी हेंच दळणवळणाचें मुख्य साधन आहे.  जिल्ह्यांतील पब्लिकवर्क्स खात्याच्या देखरेखीखालीं असलेल्या रस्त्यांची लांबी १८५ मैल असून बहुतेक रस्ते कच्चे आहेत.

राज्यव्यवस्था :-  येथील राज्यकारभाराच्या सोयीकरितां जिल्ह्याचे तीन पोटविभाग केलेले आहेत ते :-  (१) कठा; यांत कठा, तिग्यैंग, मॉलू, व इंडॉ हे तालुके अथवा टाउनशिप्स आहेत. (२) वुंठो; यांत वुंठो, कॉलिन, व पिनलब्यू हे तालुके; व (३) बनमौक.  तालुकाधिकार्‍याच्या हाताखालीं ५३० गांवपाटील आहेत.  जिल्ह्याचा मुख्य डेप्युटिकमिशनर असून त्याच्या हाताखालीं नेहमींचे कामगार असतात.  १९०३-०४ सालीं जिल्ह्यांतील जमीनमहसूल १.६९ लक्ष रु. व एकंदर उत्पन्न ६.४८ लक्ष रु. होतें.

तालुका - वरच्या ब्रह्मदेशांतील कठा जिल्ह्यांतील तालुका.  उ. अ. २३ ५३' ते २४ ५६' व पू. रे. ९६ १०' ते ९६ ४२'.  क्षेत्रफळ ११५२ चौरस मैल.  लोकसंख्या (१९११)  २५४२८.  या तालुक्यांत ८२ खेडीं व कठा हें एकच शहर असून तें मुख्य ठिकाण आहे.  बराचसा भाग जंगली असून त्यामध्यें शिकारीचीं श्वापदें पुष्कळ आहेत.  १९०३-०४ च्या पुरवणीदाखल केलेल्या मोजणीवरून या तालुक्यांत ११ चौरस मैल जमीनींत लागवड केली होती असें समजतें.

शहर - कठा जिल्ह्याचें (वरचा ब्रह्मदेश) मुख्य ठिकाण.  उ. अ. २४ १०' व पू. रे. ९६-२१'.  लोकसंख्या (१९०१) २९३१.  येथें बाजार भरतो व कांहीं सार्वजनिक इमारती आहेत.  येथील दवाखान्यांत २३ रोग्यांची सोय आहे.

   

खंड १० : क - काव्य  

 

  कंक

  कंकनहळळी

  कंकर
  ककुत्स्थ
  ककुर
  कंकोळ
  कक्कलन
  कंक्राळा
  कंक्राळा किल्ला
  कॅक्स्टन
  कग्नेली
  कच
  कंचिनेग्लुर
  कचिवि
  कचेरा
  कचेश्वर
  कचोरा
  कच्छ
  कच्छचें रण
  कच्छी
  कच्छी बडोदे
  कच्छी मेमन
  कंजर
  कंजरडा
  कंजामलाय
  कॅझेंबे
  कटक
  कँटन
  कटनी
  कँटरबरी
  कटास
  कटोसन
  कट्टगेरी
  कट्रा
  कठा
  कठुमर
  कठोडिया
  कडधान्यें
  कडान
  कडाप्पा
  कडा-लिंगी
  कडाळी
  कडिया
  कँडिया
  कडी
  कँडी
  कडुर
  कडुस
  कडूस
  कडूजिरें
  कडूनिंब
  कडेगांव
  कडेपुर
  कंडेरा
  कडैयनलूर
  कडोळी
  कडौरा
  कणाद
  कणावार
  कणिक
  कणियान
  कणेथी
  कणेर
  कण्णेश्वर
  कण्व
  कण्वल्ली
  कण्विसिद्गेरी
  कण्हेर
  कण्हेर किल्ला
  कण्हेर खेड
  कतारिया
  कथील
  कॅथे
  कॅथेराइन
  कदन
  कदंब आणि कादंब
  कदम इंद्रोजी
  कदम कंठाजी
  कदरमंदलगी
  कंदाहार
  कंदियारो
  कंदुकुर
  कदुपत्तन
  कद्रा
  कद्रु
  कंधकोट
  कंधार
  कनक
  कनकफळ 
  कनकमुनि
  कनक्कन
  कनखल
  कॅनन व कॅननाइट
  कनमडी
  कनि
  कॅनि
  कॅनिआ
  कॅनिंगपोर्ट
  कॅनिझारो स्टानिस्लास
  कॅनि
  कनेत
  कनोजचें राज्य
  कनोरा
  कॅनोव्हास
  कनौंग
  कन्नड
  कन्फ्युशिअस
  कन्याकुमारी
  कन्यागत
  कन्सस
  कन्हरगांव जमीनदारी
  कन्होली
  कपडवंज
  कंपनी
  कॅपरनेअम
  कंपली
  कॅपाडोशिआ
  कपालक्रिया
  कपिल
  कपिलमुनि
  कपिलर
  कपिलवस्तु
  कपिलाषष्ठी
  कपिली नदी
  कॅपुआ
  कपुरथळा
  कॅपो
  कपोक
  कॅप्रीव्ही
  कफ
  कबंध
  कंबर
  कबीर
  कबीरपंथी
  कबीर-वट
  कबीरवाल
  कंबोडिया
  कब्बालदुर्ग
  कब्बालिगर
  कंब्राय
  कमधिया
  कमरुद्दीनखान
  कमल
  कमलगड
  कमलगड किल्ला
  कमलाकर
  कमलाकरभट्ट
  कमा
  कमातापूर
  कमार
  कमाल
  कमालपुर
  कमासिन
  कमुदी
  कॅमेरिनो
  कमैंग
  कम्मा
  कम्माल
  कय्यट
  कर
  करकंब
  करकुंब
  करछना
  करंज
  करंजगांव
  करजगी
  करटोली
  करण
  करणकमलमार्तंड
  करणगड
  करणपाली
  करणप्रकाश
  करणवाघेला
  करणोत्तम
  करतोया
  करनाली
  करबला
  करमगड
  करमाळें
  करवंद
  करवली
  करहल
  कॅराकस
  कराची
  कराडी
  करार
  करारी
  कराष्टमी
  कॅरिअन
  करिआन
  कॅरिबी बेटें
  कॅरिसब्रूक
  करीमखान
  करीमगंज
  करीमनगर
  करुंगुळी
  करूर
  कॅरे, हेनरी चार्लस
  करेण
  करेण्णी
  करैया
  करोड
  करोर लाल इसा
  कर्कवॉल
  कर्कोट
  कर्ज
  कर्जत
  कर्डी
  कर्डे
  कर्ण
  कर्णक
  कर्णप्रयाग
  कर्णप्रावरण
  कर्णफुली
  कर्णभूषणें
  कर्णराज
  कर्णसुवर्ण
  कर्णाटक
  कर्तारपूर
  कर्दम
  कर्नलगंज
  कर्नाळ
  कर्नाळा किल्ला
  कर्नाळी
  कर्नूल
  कर्नूल-कडाप्पा कालवा
  कर्ब
  कर्मद
  कर्मनाशा
  कर्ममार्ग
  कर्मयोग
  कर्मवाद
  कर्माकर्मविचार
  कर्मान
  कर्वट
  कर्‍हाड
  कर्‍हेपठार
  कलइत
  कलकत्ता
  कलंकी
  कलंगा
  कलंगा डोंगर
  कलगीतुरा
  कलघटगी
  कलचुरी
  कलथ-थलइ
  कलदन
  कलबगूर
  कलबुर्गे
  कलम
  कलमदाने
  कलमाडु
  कलमेश्वर
  कलरायण डोंगर
  कलले
  कलश
  कलसिया
  कलहंडी
  कलहारि
  कला
  कलात
  कलात-इ-घिलझई
  कलादगी
  कॅलामेटा
  कलाल
  कलावंत
  कलावंतखातें
  कलि
  कलिंग
  कलिंगड
  कलिंगपट्टम
  कलित
  कलियुग
  कलियुगवर्ष
  कलुगुमलइ
  कलुशा
  कॅले
  कलेवल
  कलेवा टाउनशिप
  कल्पना
  कल्पनासाहचर्य
  कल्पसूत्रें
  कल्माषपाद
  कल्याण
  कल्याणगोसावी
  कल्याणद्रुग
  कल्याणपुर
  कल्याणमल्ल
  कल्याणी
  कल्लाकुर्चि
  कल्लादनार
  कल्लार
  कल्लोळ
  कल्वकुर्ती
  कॅल्व्हिन जॉन
  कल्हण
  कवकरीक
  कवचधरवर्ग
  कवठ
  कवध
  कवनाई किल्ला
  कवराई
  कवर्धा
  कवलापूर
  कवलिन
  कवष
  कवार अथवा कंवर
  कवि
  कविजंग
  कविरोंडो
  कॅव्हेंडिश हेनरी
  कश्यप
  कंस
  कसबा
  कसबी
  कॅसलबार
  कॅसलरॉक
  कसाई
  कसाईखाना
  कॅसांब्लाका
  कसेई
  कसौली
  कॅस्टेलर ई रिपोल एमिलिओ
  कस्तुरी व कस्तुरीमृग
  कहरोर
  कहळूर
  कहार
  कहूत
  कहोळ
  कळंब
  कळंबेश्वर
  कळम
  कळमनूरी
  कळवण
  कळस
  कळसा
  कळसूबाई
  कळसूत्री बाहुल्या
  कळानौर
  कळ्ळिकोटा आणि अंतगड
  कळ्ळूर
  काकडशिंगी
  कांकडी
  काकतीय
  काकर
  काकसि आली
  कांकेर
  कॉकेशस पर्वत
  काकोरी
  कांक्रेज
  कांक्रोली
  काखंडकी
  कागद
  कागवाड
  कागल
  कागान अथवा खागान
  कांगारू
  कागिरी
  कांगो
  कांगो फ्रीस्टेट
  काग्निआर्ड डी लाटोअर, चार्लस
  कांग्रा
  काँग्रीव्ह विल्यम
  कांच
  कांचकागद
  कांचन
  कांचनगंगा
  कांचना किल्ला
  काचार
  काचिन
  काची
  कांचुलिया
  कांचोळा
  काजवा
  कांजिण्या
  कांजीवरम्
  काजू
  कॉटन सर हेन्री
  काटमांडू
  काटवा
  काटोडिया
  काटोल
  काठी लोक
  काठेवाड
  काठेवाडी
  काठोर
  कांडू
  काण्व घराणें
  काण्वशाखा
  कात
  कातकरी
  कांतकाम
  कातडीं
  कांतनगड
  कातांगा
  कातारी
  कांतिगेल
  कातिया
  कात्यायन
  कांत्रा किल्ला
  कांथकोट
  काथगोदाम
  काथर वाणी
  काथारिया
  काथौन
  काथ्रोटा
  कादंब कवि
  कादंबरी
  कादंबरी, बाणभट्टीय
  कांदलूर
  कांदा
  कादिर
  कादिराबाद
  कादिरि
  कादीपुर
  कांदी संस्थान
  कादोद
  काद्रोली
  कांधळा
  कानगी
  कानगुंडी
  कानडा
  कानडा उत्तर
  कानडा दक्षिण
  कानडी वाङ्‌मय
  कानपूर
  कानफाटे
  कानमैल
  कानलदे
  कॉनवे
  कानाचे रोग
  कानानोर
  कानिकर
  कानिगिरी
  कानीफनाथ
  कानोर
  कानौद
  कान्ट इम्यान्युएल
  कान्टन जॉन
  कान्यकुब्ज
  कान्स्टंटा
  कॉन्स्टन्टाईन
  कान्स्टन्टाईन दि ग्रेट
  कॉन्स्टन्स
  कान्स्टन्स
  कान्स्टान्टिनोपल
  कान्हिरा किल्ला
  कान्हीरा खेडें
  कान्हेरी
  कान्होजी आंग्रे
  कान्होजी भोंसले
  कान्हो पाठक
  कान्होपात्रा
  काप
  कापडवंज
  कापशी
  कापालिक
  कांपिली
  कांपिल्य
  कापुसतळणी
  कापू
  कापूर
  कापूस
  काँपेन
  कॉप्ट
  काफा
  काफिरकोट
  काफिरलोक
  काफिरिस्तान
  कॉफी
  काफीखान
  काफ्रारिया
  काबरा
  काबूर
  काबूल
  काबूल नदी
  काबूल नदीचा कालवा
  कांबोज
  कांबोह
  काम, कामदेव
  कामकार
  कामगारहितवर्धक सभा
  कामटा-राजौला
  कामटी शहर
  कामठा
  कामठी
  कामतीलांग
  कामद
  कामंदक
  कामधेनु
  कामन
  कामबक्ष
  कामरगांव
  कामरान
  कामरूप
  कामरेज
  कामली
  कामशास्त्र
  कामश्चाटका
  कामाख्य अथवा कामाक्षी
  कामाठी
  कामारेड्डीपेठ
  कामार्‍हाटी
  कामालिया
  कामेरालिझम
  कामेरून
  काम्यकवन
  कायगावकर
  कायदा
  कायनकुलम
  कायर
  कायल
  कायलपट्टणम्
  कायस्थ
  काये
  कायेनी
  कारकळ
  कारंजा
  कारडगी
  कारडी
  कारडोना
  कारलें
  कारवान
  कारवार
  कारवाल, करौल
  कारवी
  कारस्कर
  काराकुल
  काराकोरम
  कारामुंगी
  कारिकल
  कॉरिन्थ
  कॉरेली, मेरी
  कारेवक्कल
  कारैकुडी
  कारोमान्डल किनारा
  कॉर्क
  कार्डिफ
  कार्तवीर्य
  कार्तागो
  कार्तिकस्वामी
  कार्थेज
  कॉर्नवालीस
  कार्नू मेरी आलेरे
  कॉर्नेजी अॅंड्रयू
  कार्नो, सादी निकोलस लिओनार्ड
  कार्पेथियन पर्वत
  कार्लस्क्रोना
  कार्लस्टाट
  कार्लाइल
  कार्लाइल टॉमस
  कार्लें
  कार्वेटिनगर
  कालकेय
  कालगणना
  कालंदर
  कालना
  कालनेमी
  कालमक
  कालयवन
  कालरा
  कालवे
  कालसी
  कालसेडान
  कालहस्ती
  कालाटिआ
  कालिकत
  कालिकापुराण
  कालिंगी
  कालिंजर
  कालिंजी, कालिंगी
  कालिदास
  कालिंदी
  कालिंदी नदी
  कालिंपोंग
  कालिमिर
  कालिया
  काली
  कालीघाट
  काली फ्लॉवर
  काले
  कालोल
  काल्का
  काल्पी
  कावळा
  कावळी
  कावीळ
  कावेरी
  कावेरीपट्टणम
  कावेरीपाक
  कावेल्ली व्यंकट बोरय्या
   काव्य
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .