प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका  

अहुरमझ्द - किंवा ओर्मझ्द. मझ्दंसप्रदायांतील हा सर्वश्रेष्ठ देव असून, अहरिमन जशी दुष्कृत्याची तशी ही सत्कृत्याची देवता म्हणून मानतात. अवेस्ती-फारसी औरमझ्द शब्दापासून पहलवी औहर्मझ्द शब्द आला व त्यापासून सध्यांचें पारशी ओर्मझ्द हें नांव पडलें. प्राचीन अवेस्तांत अशा तर्‍हेचा संयुक्त शब्द येत नसून, मझ्दाअहुरा किंवा अहुरा मझ्दाए, अहुराइ मझ्दाइ, असें रूप दिसतें. अहुर हें विशेषण केवळ मझ्दालाच लावलेलें असतें असें नाहीं तर मिथ्र (यश्त १०. २५ ६९) आणि अपांनपात् (यश्न २. ५; १.५; ६५. १२) यांनांहि योजिलेलें आढळतें. तथापि मझ्दालाच अहुर ही पदवी विशेषेंकरून देण्यांत येते व जेथें नुसतें अहुर असें नांव असेल तेथें अहुरमझ्द असें समजावें. अहुर-मझ्द म्हणजे संस्कृत असुरमहत् असें प्रो. वै. का. राजवाडे म्हणतात व असुर मेधस असाहि शब्द सुचविण्यांत आला आहे. असुरमेधस् याचा अर्थ सर्वसाक्षी असुर असा होतो. वेदांत हा गुण वरुणाला लाविलेला आहे (ॠग्वेद १. २४, १४; असुर प्रचेत:) (असुर पहा.) ससॅनियन काळांत पूर्णावस्थेस पोंचलेल्या मझ्द संप्रदायांत ओर्मझ्द हाच खरा देव आहे व पहलवी ग्रंथांतून त्याला, पूर्णोत्कृष्ट, भूत. वर्तमान व भावी अशी शुद्ध व अस्पष्ट प्रकृति आणि प्रकृतीची प्रकृति असें म्हटलेलें आहे. हा सर्वशक्तिमान व सर्वसाक्षी, पूर्णपणें चांगला, सर्वांचें हित पाहणारा, उपकारी व दयाळू आहे. प्रकाश आणि बुद्धि यांच्या अधिष्ठानाची ही देवता असल्यानें अहरिमनशीं होणार्‍या झगड्याचा शेवट काय होईल तो याला कळतो. अहरिमनमध्यें जें नाहीं तें याच्यामध्ये आहे. तेव्हां साहजिकच या दोघांचीं स्थानेंहि भिन्न आहेत. अहुरमझ्द अखंड प्रकाशांत तर अहरिमन् निरंतर अंध:कारांत वास करितो.

अहुरमझ्द व अहरिमन् हें द्वंद्व गाथाकालीन म्हणतां येईल. विश्वाच्या आरंभीं सत् व असत् अशा दोन प्रकृती प्रादुर्भूत झाल्या. त्या दोघांनीं सजीव व निर्जीव विश्व उत्पन्न केलें. माणसांनीं यांपैकीं कोणाचा अंगीकार करावयाचा हें स्वत:च ठरवावयाचें असतें व शहाण्या लोकानांच फक्त ही निवड कशी करावी तें कळतें व त्यानांच शेवटीं सत्प्रकृतींचें यश मिळतें (यस्न ३३. ३ पासून पुढें) झरथुष्ट्र संप्रदायांतील या द्वैतमताबद्दलचें विवेचन झेदावेस्ता लेखांत येईलच.

न्याय व सत्य (अश) यांचा धर्म म्हणजे झरथुष्ट्राचा धर्म अनुसरण्यास, सद्वाचा, सद्विचार व सत्कर्मे आचरून दुरात्मा जो द्रुज त्याची अवहेलना करण्यास व अशा रीतीनें सुखा (अदा) च्या राज्या (क्षथ्रा) स पोहोचण्यास अहुर मझ्द शिकवितो. मझ्दाचे गुण व सामर्थ्य मोठ्या प्रशस्तिपर शब्दांत वर्णिलेले गाथांतून आढळते (उदा. यस्न ४४. ३-५).

याप्रमाणें अहुरमझ्द हा सर्वसाक्षी, सर्वज्ञाता व सर्वसामर्थ्यवान असुर आहे; गाथांत विशेषेंकरून नैतिक रक्षणकर्ता म्हणून हा येतो. जरी हा मु्ख्यत्वें प्रकाशाचा देव म्हणून वावरत आहे तरी कोणत्याहि भौतिक बंधांपासून हा पूर्णपणें अलिप्त आहे.

अ‍ॅकिमेनियन शिलालेखांतून इराणी सत्ताधीशांचा देव जो औरमझ्द हा अतिशय मोठ्या दर्जाचा म्हणून दाखविला आहे. डरायस हा आपणाला औरमझ्दानुयायी म्हणवितो व आपल्या विधानांची सत्यता पटण्यासाठीं औरमझ्दाची शपथ वाहतो. क्सर्क्सीसला औरमझ्दानेंच राजा बनविलें (क्सर्क्सीसपर्शि.३) अंकितलेखांतून औरमझ्दाच्या जोडीला मिथ्र व अनहित या दोन देवता कधीं कधीं बसविलेल्या असतात. हिरोडोटस औरमझ्दाचा उल्लेख करीत नाहीं. तथापि पर्शूंची निसर्गपूजापद्धति वर्णन करितो; ती वाचून इराणी लोकांनीं प्राचीन आर्यभावना किती शुद्ध स्वरूपांत रक्षिल्या होत्या तें कळतें.

 

इंडो-यूरोपियन देवतागणांतील देव नीतीची फारशी पर्वा करीत नाहींत हें म्हणणें (उदा:- ओल्डनबर्ग डाय रिलिजन डेस-वेद, पा. २८४) अतिशयोक्तीचें जरी आहे तरी पंचमहाभूतात्मक आकाशदेव व अहुर मझ्द यांमध्यें बराच मोठा विरोध आहे यांत शंका नाहीं. द्यौस् भोवतीं चंद्र, तारे, वारे, अग्नि, पृथिवी इत्यादि निसर्गशक्तिदर्शक देव जमतात तर इकडे झरथुष्ट्र संप्रदायांतील अहुरमझ्दाकडे खालील नैतिक गुणविशिष्ट सगुण प्रकृतीचें आधिपत्य दिलेलें आहे. अश (न्याय, सत्यता); बोहुमनह (सद्धर्मिक मन); क्षथ्र (सद्राज्य); आर्मइति (धर्मनिष्ठा, शहाणपण); हौर्वतात (उन्नति); अमेरेतात (अमरत्व); स्त्रऑष (आज्ञा धारकता) इ. वैदिक धर्मांतील देवतांत आदित्यसंघ हा गुणधर्मांच्या दृष्टीनें अहुरमझ्दाच्या तोडीचा आहे असें दिसतें. मझ्द, मिथ्र व अनाहित या त्रिमूर्तींसारखी वरुण, मित्र आणि अर्यमा यांची त्रिमूर्ति वेदांत आहे. या दोन त्रिमूर्तीतील मझ्द-वरुण आणि मिथ्र-मित्र यांचे सादृश्य नि:शंकित आहे. ज्याप्रमाणें मझ्दाच्या इच्छेनें डरायस राजा झाला. त्याचप्रमाणें वरुणाच्या इच्छेनें किंवा आज्ञेनें जग चालतें. ॠत ही त्याची इच्छा, व हिलाच प्राचीन इराणी अश किंवा अर्त म्हणतात. ॠताच्या विरुद्ध कोणी गेल्यास वरुणाचे पाश त्याच्या भोवतीं पडतात (ॠ.१.२४, १०.१५) महुरमझ्दाभोंवतीं जसा नैतिक भावनाविशिष्ट देवतासंघ जमतो, तसा आदित्यसंघांत प्रचेतस वरुण हा पहिला शोभतो.

ॠृत याचें अश किंवा अर्त याशीं असें साम्य आहे तसेंच अरमति (धर्मनिष्ठा प्रार्थना) याचें आर्मइति याशीं व वरुणाचें राज्य जें क्षत्र त्याचें मझ्दाच्या क्षथ्रवैर्य या साम्राज्याशीं साम्य आहे. या शिवाय सौर्वताती (निष्कापट्य) म्हणजेच हौर्वतात इ. याप्रमाणें मझ्द मिथ्र आणि अमेशस्पेंत हीं वरुण-मित्र आणि आदित्य यांच्याशीं नैतिक स्वरुपांत पाहतां एकरूप दिसतील.

ही भारतीय व पर्शु देवतांची एकरूपता असुरी-बाबिलोनी देवतांतहि आढळून येते. सेमिटो-हिटाईट संप्रदायांत मिथ्र, (व्) अरुण, इंद्र, नासत्य हे आर्यांचे देव अंतर्भूत होते हें मिटनी लेखांवरून सिद्ध झालें आहे. व्हिन्सेंट श्चीलनें असुरियन देवतांची जी यादी प्रसिद्ध केली आहे. (रेस्युईल डी ट्रॅव्हाक्स १४ १८९३), तींत अस्सुर मझाश (असुर मझ्द-अहुरमझ्दाचे इतिहासपूर्व स्वरूपनाम) असा एक देव आला आहे. या देवानंतर अमेशस्पेंता-आदित्या-सारख्या सात अनुयायी देवता दिल्या आहेत. हें साम्य आश्चर्यकारक आहे हें खरेंच. पण याखेरीज असुरियन संप्रदायांत भारतीय किंवा पर्शूप्रमाणें त्रिमूर्तीचीहि कल्पना आली आहे. तेव्हां फार प्राचीन काळीं आर्यांचा व असुरी किंवा हिटाईट लोकांचा निकट संबंध आला असला पाहिजे हें उघड होतें. तो केव्हां व कसा आला याचें विवेचन येथें कर्तव्य नाहीं.

(संदर्भग्रंथ-अवेस्ता-गाथा. ॠग्वेद संहिता. डार्मेस्टेटर-झेंद-अवेस्ता; ओर्मझ्द एट अहरिमन्. ढाला-झोरोआट्रियन थिऑलॉजी. हाग-एसेज ऑन दि...पार्सीज. जॅकसन-डाय इराण रिलिजन. ओल्डनबर्ग-डाय इराण रिलिजन (डायकुलटून डर गेजेनवर्ट   -१९०६; डाय रिलिटन डेस वेद, १८९४) संजाना-झरथुष्ट्र अँड झरथुष्ट्रिऍनिझम इन् दि अवेस्ता. मोल्टन-अर्ली झोरोआस्ट्रिअँनिम. मिल-झरथुष्ट्र. फिलॉ. दि अँकीमेनिड्स अँड इस्त्राएल. ए. रि. ए. जस्ट्रौ दि रिलिजन ऑफ बाबिलोनिया अँड अ‍ॅसिरिया. मॅक्समुल्लर- अ‍ॅरिएटॅलिश्चे लिटरेटुर सीटुंग. २५.)

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .