प्रस्तावना खंड  

   

सूची खंड  

   
Banners
   

अक्षरानुक्रम (Alphabetical)

   

विभाग- सातवा : अर्थशास्त्र–आफ्रिका

अली आदीलशहा ; पहिला, ( इ. स. १५५७-१५८० )-विजापूरच्या आदिलशाही घराण्यांतील पांचवा राजा. हा पहिल्या इब्राहिम आदिलशहाचा पुत्र असून त्याच्या मृत्यूनंतर विजापूरच्या गादीवर बसला. याचा लहानपणापासून शियापंथाकडे ओढा असल्यामुळें, स्वत:स विषप्रयोग करण्याच्या कटांत याचें अंग असावें अशी शंका येऊन याच्या बापानें यास मिरजेच्या किल्ल्यांत अटकेंत ठेवलें होतें. इ. स. १५५७ त इब्राहिम आदिलशहा वारल्यावर आसदखानाचा पुत्र किश्वरखान याच्या मदतीनें हा गादीवर आला. सिंहासनारूढ होतांच यानें आपल्याविरूध्द आपल्या भावांनीं बंडें करूं नयेत म्हणून तहमासीप व दुसरे दोघे बंधू यांस कोणाचे डोळे काढून, कोणाचें नाक कापून तर कोणाचीं बोटें कापून प्रतिबंधात ठेविले ( भीर इब्राहिम आसदखान ). त्याचप्रमाणें त्यानें शिया पंथाचा जाहीरपणें पुरस्कार करून आपल्या आजोबाच्या वळेप्रमाणें सर्व राज्यांत इमामांच्या नांवानें खुत्बा वाचण्याविषयीं हुकूम पाठविले.

विजयानगरशीं दो स्ती.-आपल्या वडिलांच्या कारकीर्दींत हुसेन निजामशहानें काबीज केलेले कल्याणी व सोलापूर हे किल्ले आपण केव्हां परत मिळवूं अशी अली आदिलशहास फार उत्कंठा लागली होती. म्हणून त्यानें पहिल्याच वर्षी विजयानगरच्या रामराजाशीं स्नेह करण्याच्या इच्छेनें विजयानगरास आपले वकील रवाना केले व त्याच सुमारास रामराजाचा पुत्र मरण पावल्यामुळें शांतवनाचें निमित्त करून त्यानें स्वत:हि फक्त १०० स्वारांनिशीं विजयानगरास जाऊन रामराजाची भेट घेतली. ही भेट मोठ्या थाटाची झाली. या भेटींत रामराजाकडून अलीअदिलशहानें जरूर पडेल तेव्हा आपल्या शत्रूविरूध्द कुमक करण्याचें कबूल करून घेतलें.

रामराजाच्या सहाय्यानें कल्याणी काबीज.-यानंतर आदिलशहानें हुसेन निजामशहाकडे वकील पाठवून कल्याणी व सोलापूर हे दोनहि किल्ले किंवा निदान त्यांपैकीं एक तरी परत करण्याविषयीं मागणें केलें. निजामशहानें अर्थातच ही मागणी धुडकावून लावली. आदिलशहानेंहि असें उत्तर मिळालें तर काय करावयाचें तें अगोदर ठरवून ठेविलें होतेंच. इ. स. १५५८ मध्यें त्यानें रामराजाची कुमक घेऊन निजामशाही मुलुखावर स्वारी केली. व परांड्यापासून जुन्नरापर्यंत व अहमदनगरपासून दौलताबादेपर्येत सर्व मुलूख उध्वस्त करून टाकला. आपल्या मंत्र्यांच्या सल्ल्यानें हुसेन निजामशहा शत्रूशीं मैदानांत सामना न करतां पैठणास गेला, व कांहीं काळानें कल्याणीचा किल्ला आदिलशहास देऊन त्याशीं तह करता झाला. या स्वारींतच विजयानगरच्या हिंदूंची प्रथम मगरूरी दिसूं लागली. असें सांगतात कीं, त्यानीं मुसलमानी स्त्रियांची विटंबना केली, मशिदी वगैरे पाडल्या, लहान लहान घरांसहि आग लावली व कुराणाची प्रतिष्ठा ठेविली नाहीं; इतकेंच नव्हें तर आदिलशहा व त्याचे लोक यांचाहि त्यानीं अत्यंत अपमान केला.

निजामशहाचा कल्याणीस वेढा व त्याशीं पुन्हां युध्द - या पराभवाचा वचपा काढण्यासाठीं हुसेन निजामशहानें प्रथम इब्राहिम कुतुबशहास आपली कन्या देऊन त्याची दोस्ती मजबूत केली. नंतर दुसर्‍या वर्षी तो कुतुबशहा व इमाद उल्मुल्क यांचीं सैन्यें घेऊन विजापूरच्या मुलुखावर चालून गेला व नुकताच किल्ला परत केला होता त्यास त्यानें वेढा दिला. आदिलशहानें या स्वारीची हकीकत रामराजास कलवितांच तो ५०,००० स्वार व मुबलक पायदळ घेऊन कृष्णातीरीं आदिलशहास येऊन मिळाला, व तेथून त्या दोघांनीं कल्याणीच्या रोखें कूच केले. या किल्ल्यास निजामशहा व कुतुबशहा यांच्या सैन्यांचा वेढा पडला होता. पण आदिलशहाची तयारी जास्त पाहून इब्राहिम कुतुबशहा आपल्या नेहमींच्या वहिवाटीप्रमाणें जोरवान पक्षास येऊन मिळाला. हें पाहून निजामशहाचें धैर्य सुटलें. तो आपलें सामान सरंजाम जागच्या जागीं टाकून अहमदनगरास आला, व शत्रूचें सैन्य तेथेंहि त्याचा पाठलाग करीत आले. तेव्हां तो किल्ल्यावर फौदसामग्री चढवून स्वत: जुन्नरास गेला. आदिलशहाच्या व त्याच्या दोस्तांच्या फौजांनीं अहमदनगरास वेढा घालून आसपास देश ओसाड पाडण्यास फौजेच्या टोळ्या रवाना केल्या. तथापि किल्ल्यांतील लोक पर्जन्यकाळास आरंभ होईपर्यंत नेटानें टिकाव धरून राहिले. पावसाळ्यांस सुरूवात होतांच नद्यांस पूर येऊन वेढा घालणार्‍या सैन्यास दाणावैरणीची टंचाई पडूं लागून त्यांचे हाल होऊं लागले. उलटपक्षीं कुतुबशहा आंतील लोकांशीं दळणवळण ठेवून त्यांस दाणावैरण पोंचवूं लागल्यामुळें ते लवकर शरण येतील असा रंग आदिलशहास दिसेना. मागील स्वारीपेक्षांहि या स्वारींत हिंदूंचें वर्तन अधिक मगरूरीचें असल्यामुळें तो मोहिमीस कंटाळला होता. त्यानें प्रथम रामराजास अहमदनगरचा वेढा उठवून सोलापुरावर चालून जाण्याचा सल्ला दिला. पण तो किल्ला हस्तगत झाल्यावर हिंदूंच स्वत: तो बळकावून बसणार नाहींत कशावरून अशी किश्वरखानानें आदिलशहास दहशत घातल्यावरून आदिलशहानें रामराजाच्या मदतीनें त्यावेळीं नळदुर्ग नांवाचा दुसराच एक किल्ला काबीज करून ती मोहीम संपविली.

 

मुसलमानी राज्याची हिंदू विरूध्द जूट व विजयानगरचा पाडाव.-  वरील स्वारीस निघण्यापूर्वी मुसुलमानांस विनाकारण उपद्रव दिला जाऊं नये असा आदिलशहानें रामराजाशीं अगोदर करार करून घेतला होता, तरी त्या स्वारींत रामराजाच्या वर्तनात मागच्याहूनहि अधिक स्वैरपणा दिसून आला. रामराजानें नळदुर्गाहून स्वदेशीं जातांना मार्गांत आपला दोस्त आदिलशहा याच्या इलाख्यांतील गांव सुध्दा दांडगेपणानें लुटण्यास कमी केलें नव्हतें. शिवाय विजयानगरास जातेवेळीं आपला भाऊ वेंकटाद्रि यास थोड्या फौजेनिशीं मुसुलमानाचे गांव लुटण्यास त्यानें मागें ठेविलें. पुढें कांहीं दिवसानीं आदिलशहा व कुतुबशहा यांचा मुलूख घेण्याच्या इच्छेनें त्यानें सरहद्दीवर आपली फौज रवाना केली. या समयीं यादगीर व बागलकोट हे दोन महाल देऊन त्यास वाटेस लावणें अदिलशहास प्राप्त झालें. बहामनी राज्यांतील एकजूट नाहीशीं झाल्यामुळें रामराजा हा आपणां सर्वांस भारी होऊन आपल्याला तुच्छ लेखूं लागला आहे हीं गोष्ट आता आदिलशहाच्या चांगली ध्यानांत आली. म्हणून त्यानें दक्षिणेंतील सर्व मुसुलमानी राजांनां एकत्र करून विजयानगरचा पाडाव करण्याचें ठरविलें. प्रथम त्यानें कीश्वरखानामार्फत कुतुबशहापुढें आपलें म्हणणें युक्तीनें मांडून त्याची आपल्या मसलतीस संमति मिळविली; व नंतर कुतुबशहाच्या मध्यस्तीनें अहमदनगरच्या हुसेन निजामशहाशीं बोलणें लाविलें. या वाटाघाटींत हुसेनशहानें आपली कन्या चांदबीबी ही अली अदिलशहास देऊन तिजबरोबर सोलापूराचा किल्ला वर दक्षिणा म्हणून द्यावा, व अली अदिलशहानें आपली बहीण बीबी हादिसुलताना ही हुसेनशहाचा पुत्र मूर्तिजा यास द्यावी, असें ठरून आदिलशाही व निजामशाही राजांची एकी संपादण्यांत आली. ठरल्याप्रमाणें विवाह पार पडतांच अली दाहिलशहा, हुसेन निजामशहा, इब्राहिम कुतुबशहा, व अली बेरीदशहा यांनीं रामराजाविरूध्द स्वारी करण्याची जंगी तयारी चालविली.

युध्द करण्यास कुरापत काढण्यासाठीं अली आदिलशहानें रामराजाकडे वकाल पाठवून यादगीर, मुदगल, रायचूर, बागलकोट हे किल्ले त्याजवळून परत मागितले. अगोदर भाकीत केल्याप्रमाणें रामराजानें वकीलाची पुष्कळ निर्भत्सना करून त्यास दरबारांतून हांकून लाविलें होतें. एकत्र झालेल्या मुसुलमानी राजांनीं रामराजाशीं युध्द करण्यास हें कारण पुढें केलें. इ. स. १५६४ सालीं जमादिलावल महिन्याच्या :२० व्या तारखेस चारहि राजांच्या फौजा विजापुरीं जमा होऊन युध्दास निघाल्या. या मुसुलमानी राजांची व विजयानगरच्या सैन्याची तालीकोट नजीक मोठी लढाई होऊन तींत रामराजा मारला जाऊन विजयानगरच्या सैन्याचा पूर्ण मोड झाला ( तालीकोटची लढाई पहा ). या लढाईनंतर मुसुलमानांनीं विजयानगरवर चाल करून जाऊन, तें शहर लुटून तेथील मोठमोठ्या इमारती पाडून व देश जिकडे तिकडे उध्वस्त करून तें वैभवशाली हिंदु साम्राज्य रसातळास नेलें.

   

खंड ७ : अर्थशास्त्र ते आफ्रिका  

  अर्थशास्त्र

  अर्देबिल

  अर्धनारीश्वर

  अर्धमागधी
  अर्धशिशी
  अर्धांगवायु
  अर्नेज
  अर्बथनॉट जॉन
  अर्य
  अर्यंकावू
  अर्यमा
  अर्हत्
  अर्‍हेनिअस, स्वान्टे आगस्ट
  अलक
  अलकनंदा
  अलका
  अलंकार
  अलख बुलाखी
  अलखनामी
  अलगरकोविल
  अलताई पर्वत
  अलनम्यो
  अलंप्रभु
  अलफॉन्सो
  अलबा लांगा
  अलकबुकर्क अलफॉन्सो डी
  अलंबुष
  अलमगीर डोंगर
  अलमपूर
  अलमेल
  अलमोद
  अलमोरा
  अलयपूर
  अलवये
  अलवा
  अलवार संस्थान
  अलसानी पेदन्ना
  अलसिअम
  अलाउद्दीन खिलजी
  अलाउद्दिनशहा
  अलायुध
  अलावन
  अलावलपूर
  अलास्का
  अलाहाबाद
  अली आदीलशहा
  अलीखेर
  अलीगंज
  अलीगड जिल्हा (राजपुताना)
  अलीगड जिल्हा (संयुक्त)
  अलीगड तहशील
  अलीपूर
  अलीपुरा
  अलीबहादर
  अलीबाग तालुका
  अली मसजीद
  अली-राजपुर
  अलीवर्दीखान
  अलीवाल
  अलुतीबलुती
  अलुबुखार
  अलेक्झांडर झार
  अलेक्झांडर दि ग्रेट
  अलेक्झाडर पोप सहावा
  अलेक्झान्डर्सबाद
  अलेक्झांड्रिया
  अलेक्झाड्रिया ट्रोआस
  अलेप्पे किंवा अलपुलइ
  अलेप्पो
  अल्क अथवा अल्कली
  अल्कमृत्तिका
  अल्कहल (अल्कोहॉल्स)
  अल्कानेट
  अल्कांतारा
  अल्कोदें
  अल्जीरिया
  अल्जीर्स
  अल्डरशॉट
  अल्निक
  अल्पाका
  अल्बनी
  अल्बिरूनी
  अल्बेरोनि गिथुलिओ
  अल्युमिनियम
  अल्युमिनमब्रांझ
  अल्लूर
  अॅल्सेस्टर
  अल्ह
  अल्हाजन
  अवचितगड
  अवचितसुत काशी
  अवतंसक
  अवतार
  अवंति
  अवंतिवर्मा
  अवदानें
  अवधूत
  अवन
  अवनी
  अवलंबन
  अवलोकितेश्वर
  अवसरी बुद्रुक
  अवसर्पिणी
  अवा जहागीर
  अविधवा नवमी
  अविनाशीश्वर
  अव्वन कवि
  अव्वैयार
  अॅव्हबरी
  अॅव्हरोज
  अॅव्हिग्नॉन
  अॅव्हिसेन्ना
  अॅव्होगड्रो अमेडेव
  अॅशबर्टन
  अॅशबोर्न
  अशांटी
  अशीरगड
  अशोक (राजा)
  अशोक (झाड)
  अश्मदेव
  अश्मा
  अश्रुपात्रें
  अश्वगंधा
  अश्वघोष
  अश्वत्थ
  अश्वपति
  अश्वमूत्राम्ल
  अश्वमेध
  अश्वसेन
  अश्विन, अश्विनकुमार
  अश्विनी
  अष्ट उपद्वीप
  अष्टक
  अष्टका
  अष्टकुलाचल
  अष्टगंध
  अष्टग्राम
  अष्टदिग्गज
  अष्टदिग्पाल
  अष्टधातु
  अष्टनाग
  अष्टनायका
  अष्टपाद
  अष्टप्रधान
  अष्टभाव
  अष्टभैरव
  अष्टमंगल
  अष्टमहारोग
  अष्टमहासिध्दी
  अष्टमर्यादागिरी
  अष्टमांगल्य
  अष्टमी
  अष्टयोगिनी
  अष्टवसु
  अष्टवायन
  अष्टविनायक
  अष्टविवाह
  अष्टागर
  अष्टांग
  अष्टांगहृदय
  अष्टाधिकार
  अष्टाध्यायी
  अष्टान्हिक पर्व
  अष्टावक्र
  अष्टावक्रगीता
  अष्टी
  अष्टें
  असई
  असईची लढाई
  असंग
  असत्प्रतिमा-पेटिका
  असंद
  असदखान
  असदपूर
  असदितुसि
  असनसोल
  असन्शन
  असफ-उद्दौला
  असफखान
  असबस्ट
  अममंजा
  असरळी
  असरूर
  असहकारिता
  असगांव
  असिक
  असिक्नी
  असिटिलीन
  असिटोन
  असींद
  असुंदी
  असुर
  असुरदेश
  असुरजात
  असुर-बनि-पाल
  असुरिया
  असोदा नदी
  अस्करी (मिर्झा)
  अॅस्कालॉन
  अस्थिमार्दवरोग
  अस्पृश्यता
  अस्त्रा
  अस्वल
  अहमद
  अहमद खटू (शेख)
  अहमनखान बंगष
  अहमदनगर (जिल्हा)
  अहमदनगर गांव (काठेवाड)
  अहमद निझामशहा
  अहमदपूर (शरकिया)
  अहमदपूर (लम्मा)
  अहमदशहा
  अहमदशहा अब्दाली
  अहमदशहा वली
  अहमदाबाद
  अहरिमन्
  अहरौरा
  अहर्गण
  अहल्या
  अहल्याबाई
  अहार(१)
  अहांळींव
  अहि
  अहिच्छत्र
  अहिरगांव
  अहिरी
  अहिर्बुध्न्य
  अहिवंत किल्ला
  अहिंसा
  अहीर
  अहुरमझ्द
  अहेरिया
  अहोबिलम्
  अळतें
  अळनावर
  अळंबें
  अळशी
  अळसुंदे
  अळू
  अळें
  अळेगांव
  अक्षय्यतृतिया
  अक्षविचलन
  अक्षक्षेत्र
  अक्षांश
  अक्षोभ्यदीक्षित
  अज्ञान
  अज्ञानदास
  अज्ञानसिध्दनागेश
  अज्ञेयवाद
 
  आकडिया
  आंकडी
  आंकडेशास्त्र
  आकर
  आकलंड
  आकाबाई
  आकाश
  आकाशयान
  आकूति
  आकृति
  आकृति
  आकृतिलेखक
  आक्क
  आक्झम
  ऑक्टरलोनीखोरें
  ऑक्टरलोनी-सर डेव्हिड
  ऑक्सफोर्ड
  आखा
  आखाडे
  आखोभगत
  आगगाडी
  आगपेटया व आगकाडया
  आगबोट
  आगरकर
  आगरवाल
  आगरी
  आंगरे
  ऑगस्टस बादशहा
  ऑगस्टसबाद
  आंगस्ट्राम, अन्डर्स जोनास
  आगळे
  आगाखान
  आगाशी
  आगीमाशी
  आगू
  आगेर
  आग्जबर्ग
  आग्नीध्र
  आग्नेयकोसल
  आग्यादेवी
  आग्रा-विभाग
  आग्रा जिल्हा
  आग्रा तहशील
  आग्रा शहर
  आग्रा कॅनाल
  आंग्लो-इंडियन
  आंग्लो इंडियन वाङमय
  आंग्लो-सॅक्सन
  आघाडा
  आघात
  आघारी
  आचमन
  आचार्य चिंतामणि रघुनाथ
  आंजणा(कुणबी)
  आंजी
  आजीवक
  आज्यप
  आटकोट
  आटनेर
  आटपाडी महाल
  आटपाडी गांव
  आटयापाटया
  आठवडा
  आडगांव
  आडगांवची लढाई
  आडनांव
  आडी
  आडेगांव
  आडेनार्ड
  आडवी आंझून
  आतडीं
  आतपमूर्च्छा
  आतार
  आतिथ्य
  आतीव्र
  आतुरसंन्यास
  आत्महत्या
  आत्मा
  आत्मानंद
  आत्माराम
  आत्माराम स्वामी
  आंत्रपध्दति
  आंत्रावरोध
  आत्रेय
  आदमखान
  आदाम
  आदामचें शिखर
  आदामाईट
  आदिग्रंथ
  आदितियाना
  आदिनारायण
  आदिपुराण
  आदिबुध्द
  आदिमसंघ
  आदिलशाही
  आदिस आबाबा
  आंदोलनलेखक ऑसिलोग्राफ
  आद्याक्षरसंयोग (मोनोग्रॅम)
  आंधळी कोशिबीर
  आंध्र
  आंध्र कालिदास
  आंध्रभृत्य
  आनंद
  आनंद कवि
  आनंदगांव
  आनंदगिरि
  आनंदतनय
  आनंद तालुका
  आनंदनाथ
  आनंदपुर
  आनंदपूर
  आनंदमूर्ति
  आनंदराय मखीन
  आनंदराव गायकवाड
  आनंदराव धुळप
  आनंदराव पवार
  आनंदराव रास्ते
  आनंदवर्धन
  आनंदवल्ली
  आनंदीबाई (डॉ. जोशी)
  आनंदीबाई (पेशवे)
  आनर्त
  आनाम
  आनुवंशिकता (हेरेडिटी)
  आन्वीक्षिकी
  आन्सोदर
  आपग्गा
  आपटा
  आपटे, वामन शिवराम
  आपटे, महादेव चिमणाजी
  आपटे, हरि नारायण
  आपध्दर्म
  आपव
  आपस्तंब
  आपिशली
  ऑप्पर्ट ज्यूलियस
  आप्पाकवि
  आप्पा देसाई निपाणकर
  आप्पा बळवंत
  आप्री
  आप्वन
  आफ्रिका
   

यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान निर्मित महत्वपूर्ण संकेतस्थळे  

   

पुजासॉफ्ट, मुंबई द्वारा निर्मित
कॉपीराइट © २०१२ --- यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबई - सर्व हक्क सुरक्षित .